class 10 ncert sanskrit chapter 4 solution जननी तुल्यवत्सला

प्रश्न 1. एकपदेन उत्तरं लिखत–

(क) वृषभः दीनः इति जानन्नपि कः तं नुद्यामान् आसीत्?
उत्तरम्: कृषकः

(ख) वृषभः कुत्र पपात?
उत्तरम्: क्षेत्रे(ग) दुर्बले सुते कस्याः अधिका कृपा भवति?
उत्तरम्: मातुः

(घ) कयोः एकः शरीरेण दुर्बलः आसीत्?
उत्तरम्: बलीवर्दयोः

(ङ) चण्डवातेन मेघरवैश्च सह कः समजायत?
उत्तरम्: प्रवर्षः

प्रश्न 2. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत–

(क) कृषकः किं करोति स्म?
उत्तरम्: कृषकः क्षेत्रकर्षणं करोति स्म।

(ख) माता सुरभिः किमर्थम् अश्रूणि मुञ्चति स्म?
उत्तरम्: भूमौ पतितं स्वपुत्रं दृष्ट्वा माता सुरभिः अश्रूणि मुञ्चति स्म।

(ग) सुरभिः इन्द्रस्य प्रश्नस्य किमुत्तरं ददाति?
उत्तरम्: सुरभिः इन्द्रस्य इदमुत्तरं ददाति—”भो वासव! पुत्रस्य दैन्यं दृष्ट्वा अहं रोदिमि।”

(घ) मातुः अधिका कृपा कस्मिन् भवति?
उत्तरम्: मातुः अधिका कृपा दीने पुत्रे भवति।

(ङ) इन्द्रः दुर्बलवृषभस्य कष्टानि अपाकर्तुं किं कृतवान्?
उत्तरम्: इन्द्रः दुर्बलवृषभस्य कष्टानि अपाकर्तुं प्रवर्षं कृतवान्।

(च) जननी कीदृशी भवति?
उत्तरम्: जननी सर्वेषु अपत्येषु तुल्यवत्सला, परं दीने पुत्रे कृपाघनहृदया भवति।

(छ) पाठेऽस्मिन् कयोः संवादः विद्यते?
उत्तरम्: अस्मिन् पाठे सुरभेः च सुराधिपस्य च (इन्द्रस्य) संवादः विद्यते।

प्रश्न 3. ‘क’ स्तम्भे दत्तानां पदानां मेलनं ‘ख’ स्तम्भे दत्तैः समानार्थकपदैः कुरुत–

क स्तम्भ	ख स्तम्भ
(क) कृच्छ्रेण	(vi) काठिन्येन
(ख) चक्षुभ्याम्	(iii) नेत्राभ्याम्
(ग) जवने	(v) द्रुतगत्या
(घ) इन्द्रः	(ii) वासवः
(ङ) पुत्राः	(vii) सुताः
(च) शीघ्रम्	(iv) अचिरम्
(छ) बलीवर्दः	(i) वृषभः

प्रश्न 4. स्थूलपदमाधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत–

(क) सः कृच्छ्रेण भारम् उद्वहति।
उत्तरम्: सः केन भारम् उद्वहति? / सः कथं भारम् उद्वहति?

(ख) सुराधिपः ताम् अपृच्छत्।
उत्तरम्: कः ताम् अपृच्छत्?

(ग) अयम् अन्येभ्यः दुर्बलः।
उत्तरम्: अयम् केभ्यः दुर्बलः?

(घ) धेनूनाम् माता सुरभिः आसीत्।
उत्तरम्: कासाम् माता सुरभिः आसीत्?

(ङ) सहस्राधिकेषु पुत्रेषु सत्स्वपि सा दु:खी आसीत्।
उत्तरम्: कति पुत्रेषु सत्स्वपि सा दु:खी आसीत्?

प्रश्न 5. रेखांकितपदे यथास्थानं सन्धि विच्छेद वा कुरुत–

पद	सन्धि / विच्छेद
(क) कुर्वन्नासीत्	कुर्वन् + आसीत्
(ख) तयोरेकः	तयोः + एकः
(ग) नोत्थितः	न + उत्थितः
(घ) सत्स्वपि	सत्सु + अपि
(ङ) तथाप्यहमेतस्मिन्	तथा + अपि + अहम् + एतस्मिन्
(च) बहून्यपत्यानि	बहूनि + अपत्यानि
(छ) जलोपप्लवः	जल + उपप्लवः

प्रश्न 6. अधोलिखितेषु वाक्येषु रेखांकितसर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्–

वाक्य	सर्वनामपदं प्रयुक्तम्
(क) सा च अवदत् भो वासव! भृशं दु:खिता अस्मि।	सुरभ्यै
(ख) पुत्रस्य दैन्यं दृष्ट्वा अहं रोदिमि।	सुरभ्यै
(ग) सः दीनः इति जानन् अपि कृषकः तं पीडयति।	दुर्बल बलीवर्दम्
(घ) मे बहून्यपत्यानि सन्ति।	सुरभ्यै
(ङ) सः च ताम् एवम् असान्त्वयत्।	इन्द्राय
(च) सहस्रेषु पुत्रेषु सत्स्वपि तव अस्मिन् प्रीतिः अस्ति।	सुरभ्यै

प्रश्न 7. ‘क’ स्तम्भे विशेषणपदं लिखितम्, ‘ख’ स्तम्भे पुनः विशेष्यपदम्। तयोः मेलनं कुरुत–

क स्तम्भ	ख स्तम्भ
(क) कश्चित्	कृषकः
(ख) दुर्बलम्	वृषभम्
(ग) क्रुद्धः	कृषीवलः
(घ) सहस्राधिकेषु	पुत्रेषु
(ङ) अभ्यधिका	कृपा
(च) विस्मितः	आखण्डलः
(छ) तुल्यवत्सला	जननी

Add Post