सूक्तय
प्रश्न 1. प्रश्नानाम् उत्तरम् एकपदेन दीयताम् (मौखिक अभ्यासार्थम्)
(क) पिता पुत्राय बाल्ये किं यच्छति?
उत्तर: विद्याधनम्
(ख) विमूढधीः कीदृशीं वाचं परित्यजति?
उत्तर: धर्मप्रदाम्
(ग) अस्मिन् लोके के एव चक्षुष्मन्तः प्रकीर्तिताः?
उत्तर: विद्वांसः
(घ) प्राणेभ्योऽपि कः रक्षणीयः?
उत्तर: सदाचारः
(ङ) आत्मनः श्रेयः इच्छन् नरः कीदृशं कर्म न कुर्यात्?
उत्तर: अहितम्
(च) वाचि किं भवेत्?
उत्तर: अवक्रता
प्रश्न 2. स्थूलपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत–
(क) संसारे विद्वांसः ज्ञानचक्षुभिः नेत्रवन्तः कथ्यन्ते।
उत्तर: संसारे के विद्वांसः केन नेत्रवन्तः कथ्यन्ते?
(ख) जनकेन सुताय शैशवे विद्याधनं दीयते।
उत्तर: जनकेन कस्मै शैशवे विद्याधनं दीयते?
(ग) तत्त्वार्थस्य निर्णयः विवेकेन कर्तुं शक्यः।
उत्तर: कस्य निर्णयः विवेकेन कर्तुं शक्यः?
(घ) धैर्यवान् लोके परिभवं न प्राप्नोति।
उत्तर: धैर्यवान् कत्र परिभवं न प्राप्नोति?
(ङ) आत्मकल्याणम् इच्छन् नरः परेषाम् अनिष्टं न कुर्यात्।
उत्तर: आत्मकल्याणम् इच्छन् नरः केषाम् अनिष्टं न कुर्यात्?
प्रश्न 3. अन्वयपूरणम्
(क) पिता पुत्राय बाल्ये महत् विद्याधनं यच्छति, अस्य पिता किं तपः तेपे इत्युक्तिः तत्कृतज्ञता।
(ख) येन केनापि यत् प्रोक्तं तस्य तत्त्वार्थनिर्णयः येन कर्तुं शक्यः भवेत्, सः विवेकः इति ईरितः।
(ग) य आत्मनः श्रेयः प्रभूतानि सुखानि च इच्छति, परेभ्यः अहितं कर्म कदापि च न कुर्यात्।
प्रश्न 4. उत्तराणि
(क) धर्मप्रदां वाचं कः त्यजति?
उत्तर: विमूढधीः
(ख) मूढः पुरुषः कां वाणीं वदति?
उत्तर: परुषाम्
(ग) मन्दमतिः कीदृशं फलं खादति?
उत्तर: अपक्वम्
(घ) कियन्ति सुखानि इच्छति?
उत्तर: प्रभूतानि
(ङ) सः कदापि किं न कुर्यात्?
उत्तर: अहितं कर्म
(च) सः केभ्यः अहितं न कुर्यात्?
उत्तर: परेभ्यः
प्रश्न 5. भावात्मकसूक्तयः
(क) विद्याधनं महत् —
उत्तर: विद्याधनं सर्वधनप्रधानम्।
विद्याधनं श्रेष्ठं तन्मूलं हि तद्धनम्।
(ख) आचारः प्रथमो धर्मः —
उत्तर: आचारप्रभवो धर्मः, सन्तश्चाचारलक्षणाः।
(ग) चित्ते वाचि च अवक्रता एव समत्वम् —
उत्तर: मनसि एकं वचसि एकं कर्मणि एकं महात्मनाम्।
प्रश्न 6 (अ). विलोमशब्दाः
| शब्दः | विलोमशब्दः |
| पक्वः | अपक्वः |
| विमूढधीः | सुधीः |
| कातरः | अकातरः |
| कृतज्ञता | कृतघ्नता |
| आलस्यम् | उद्योगः |
| परुषा | कोमला |
प्रश्न 6 (आ). समानार्थकाः शब्दाः
| शब्दः | समानार्थकाः |
| प्रभूतम् | भूरि, बहु, विपुलम् |
| श्रेयः | शुभम्, शिवम्, कल्याणम् |
| चित्तम् | मनः, चेतः, मानसम् |
| सभा | संसद्, परिषद्, सभा |
| चक्षुष् | लोचनम्, नयनम्, नेत्रम् |
| मुखम् | आननम्, वक्त्रम्, वदनम् |
प्रश्न 7. समासाः
| विग्रहः | समस्तपदम् | समासनाम |
| तत्त्वार्थस्य निर्णयः | तत्त्वार्थनिर्णयः | षष्ठी तत्पुरुषः |
| वाचि पटुः | वाक्पटुः | सप्तमी तत्पुरुषः |
| धर्मं प्रददाति इति | धर्मप्रदा | उपपद तत्पुरुषः |
| न कातरः | अकातरः | नञ् तत्पुरुषः |
| न हितम् | अहितम् | नञ् तत्पुरुषः |
| महान् आत्मा यस्य सः | महात्मा | बहुव्रीहिः |
| विमूढा धीः यस्य सः | विमूढधीः | बहुव्रीहिः |