सौहार्दं प्रकृतेः शोभा
प्रश्न 1. अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखत –
(क) वनराजः कैः दुरवस्थां प्राप्तः?
उत्तरम्: वानरैः
(ख) कः वातावरणं कर्कशध्वनिना आकुलीकरोति?
उत्तरम्: काकः
(ग) काकचेष्टः विद्यार्थी कीदृशः छात्रः मन्यते?
उत्तरम्: आलसीः / अनध्यायीः (पाठ्यपुस्तकानुसार “आदर्शपाठ्यपुस्तकें” नहीं, सही उत्तर “आलसीः” अथवा “अनध्यायीः” है)
(घ) कः आत्मानं बलशाली, विशालकायः, पराक्रमी च कथयति?
उत्तरम्: गजः
(ङ) बकः कीदृशान् मीनान् क्रूरतया भक्षयति?
उत्तरम्: वराकान्
(च) मयूरः कथं नृत्यमुद्रायां स्थितः भवति?
उत्तरम्: पिच्छानुद्घाट्य
(छ) अन्ते सर्वे मिलित्वा कस्य राज्याभिषेकाय तत्पराः भवन्ति?
उत्तरम्: उल्लूकस्य
(ज) अस्मिन्नाटके कति पात्राणि सन्ति?
उत्तरम्: दश
प्रश्न 2. अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत –
(क) नि:संशयं कः कृतान्तः मन्यते?
उत्तरम्: नि:संशयं चञ्चुः कृतान्तः मन्यते।
(ख) बकः वन्यजन्तूनां रक्षोपायान् कथं चिन्तयितुं कथयति?
उत्तरम्: बकः ध्यानमग्नः स्थितप्रज्ञ इव स्थित्वा सर्वेषां रक्षायाः उपायान् चिन्तयितुं कथयति।
(ग) अन्ते प्रकृतिमाता प्रविश्य सर्वप्रथमं किं वदति?
उत्तरम्: प्रकृतिमाता प्रविश्य सर्वप्रथमं वदति — “भोः भोः प्राणिनः! यूयं सर्वे एव मम सन्ततिः, कथं मिथः कलहं कुर्वन्ति?”
(घ) यदि राजा सम्यक् न भवति तदा प्रजा कथं विप्लवेत्?
उत्तरम्: यदि राजा सम्यक् न भवति तदा प्रजा नौकायाः इव विप्लवेत्।
प्रश्न 3. रेखांकितपदमाधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत –
(क) सिंहः वानराभ्यां स्वरक्षायाम् असमर्थः एवासीत्।
उत्तरम्: सिंहः वानराभ्यां किमर्थं असमर्थः एवासीत्?
(ख) गजः वन्यपशून् तुदन्तं शुण्डेन पोथयित्वा मारयति।
उत्तरम्: गजः वन्यपशून् तुदन्तं केन पोथयित्वा मारयति?
(ग) वानरः आत्मानं वनराजपदाय योग्यं मन्यते।
उत्तरम्: वानरः आत्मानं कस्मै योग्यं मन्यते?
(घ) मयूरस्य नृत्यं प्रकृतेः आराधना।
उत्तरम्: मयूरस्य नृत्यं कया आराधना?
(ङ) सर्वे प्रकृतिमातरं प्रणमन्ति।
उत्तरम्: सर्वे किम् प्रणमन्ति?
प्रश्न 4. शुद्धकथनानाम् समक्षम् ‘आम्’ अशुद्धकथनानां समक्षं ‘न’ इति लिखत –
| क्रमांक | कथन | उत्तर |
| (क) सिंहः आत्मानं तुदन्तं वानरं मारयति। | न | |
| (ख) का-का इति बकस्य ध्वनिः भवति। | न | |
| (ग) काकपिकयोः वर्णः कृष्णः भवति। | आम् | |
| (घ) गजः लघुकायः निर्बलः च भवति। | न | |
| (ङ) मयूरः बकस्य कारणात् पक्षिकुलम् अवमानितम् मन्यते। | न | |
| (च) अन्योन्यसहयोगेन प्राणिनां लाभः जायते। | आम् |
प्रश्न 5. मञ्जूषातः समुचितं पदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत –
(स्थितप्रज्ञः, यथासमयम्, मेध्यामध्यभक्षकः, अहिभुक्, आत्मश्लाघाहीनः, पिकः)
(क) काकः …………….. भवति।
उत्तरम्: मेध्यामध्यभक्षकः
(ख) …………….. परभृत् अपि कथ्यते।
उत्तरम्: पिकः
(ग) बकः अविचलः …………….. इव तिष्ठति।
उत्तरम्: स्थितप्रज्ञः
(घ) मयूरः …………….. इति नाम्नाऽपि ज्ञायते।
उत्तरम्: अहिभुक्
(ङ) उल्लूकः …………….. पदनिर्लिप्तः चासीत्।
उत्तरम्: आत्मश्लाघाहीनः
(च) सर्वेषामेव महत्त्वं विद्यते ……………..!
उत्तरम्: यथासमयम्
प्रश्न 6. वाच्यपरिवर्तनं कृत्वा लिखत –
(क) त्वया सत्यं कथितम्। → त्वं सत्यं कथयसि।
(ख) सिंहः सर्वजन्तून् पृच्छति। → सिंहेन सर्वजन्तवः पृच्छ्यन्ते।
(ग) काकः पिकस्य सन्ततिं पालयति। → काकेने पिकस्य सन्ततिः पालय्यते।
(घ) मयूरः विधात्रा एवम् पक्षिराजः वनराजः वा कृतः। → विधाता मयूरं एव पक्षिराजं वा वनराजं च अकरोत्।
(ङ) सर्वैः खगैः कोऽपि खगः एव वनराजः कर्तुम् इच्छ्यते। → सर्वे खगाः कोऽपि खगः एव वनराजः कर्तुम् इच्छन्ति स्म।
(च) सर्वे मिलित्वा प्रकृतिसौन्दर्याय प्रयत्नं कुर्वन्तु। → सर्वैः मिलितैः प्रकृतिसौन्दर्याय प्रयत्नः क्रिय्यताम्।
प्रश्न 7. समासविग्रहं / समस्तपदं लिखत –
(क) तुच्छजीवैः → तुच्छैः जीवैः
(ख) वृक्षोपरि → वृक्षस्य उपरि
(ग) पक्षिणां सम्राट् → पक्षिसम्राट्
(घ) स्थिता प्रज्ञा यस्य सः → स्थितप्रज्ञः
(ङ) अपूर्वम् → न पूर्वम्
(च) व्याघ्रचित्रका → व्याघ्रः च चित्रकः च